Αντίκυρα

χάρτης και οδηγίες πρόσβασης

Στη νοτιοδυτική γωνιά του Νομού Βοιωτίας βρίσκεται η Κοινότητα Αντίκυρας, που ήταν παραλιακή πόλη της αρχαίας Φωκίδας, και ασφαλές λιµάνι στις βόρειες ακτές του Κορινθιακού κόλπου. Η πολύτιμη γεωγραφική της θέση φαίνεται να καθόρισε από την αρχαιότητα και την εξέλιξή της καθώς ήταν η μεγαλύτερη και ισχυρότερη πόλη του κόλπου της Αντίκυρας. Παρόλο που τα τελευταία χρόνια αναπτύχθηκαν οι χερσαίες συγκοινωνίες, το λιμάνι της παρέμεινε ως τελευταίο σε χρήση. Ιδρυτής της, σύµφωνα µε την παράδοση, ήταν ο µυθικός ήρωας Αντικυρέας, ο οποίος θεράπευσε τον Ηρακλή από τη µανία που τον είχε καταλάβει µε το φυτό ελλέβορο, ένα φαρµακευτικό βότανο που φύεται στα βουνά της Αντίκυρας. Από τον ήρωα αυτό πήρε και το όνομα της. Ήταν πόλη με πολυτάραχη ιστορική εξέλιξη που η φάση ακμής της ανάγεται κατά κύριο λόγο στην κλασική, ελληνιστική και ρωμαϊκή περίοδο.
Η σπουδαιότητα της θέσης της, την ανέδειξε στις διάφορες επιχειρήσεις από την αρχαιότητα ως και τo Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Η ιστορία της χάνεται στα βάθη των αιώνων. Τη συναντούμε για πρώτη φορά με το όνομα Κυπάρισσος, να παίρνει μέρος στον Τρωικό πόλεμο. Από το λιµάνι της απέπλευσε ο στόλος των φωκικών πόλεων µε 40 πλοία για να λάβει µέρος στην εκστρατεία των Ελλήνων κατά της Τροίας. Από τότε και ως το 620 μ.Χ., που καταστράφηκε από σεισμό, διαδραμάτισε σημαντικότατο ρόλο στην περιοχή στα βόρεια του Κορινθιακού κόλπου. Στους κλασικούς και τους ελληνιστικούς χρόνους ακολούθησε την τύχη των άλλων φωκικών πόλεων, οι οποίες για δυόµισι περίπου αιώνες προσπάθησαν να πάρουν υπό τον έλεγχό τους το Δελφικό Ιερό. Οι ”ιεροί πόλεµοι” που ξέσπασαν καθόρισαν την ιστορία της περιοχής. Αποτέλεσµα των πολέµων αυτών ήταν η καταστροφή των πόλεων, η εξουθένωση και ο διασκορπισµός των κατοίκων τους. Στους ρωµαϊκούς χρόνους το λιµάνι της Αντίκυρας χρησιµοποιείται από τους Ρωμαίους για µεταφορά στρατού και εφοδίων.
Η οικονομία της πόλης ήταν εύρωστη και οι ασχολίες των κατοίκων της ήταν το ψάρεμα και η γεωργοκτηνοτροφία. Στην περιοχή είχαν κτιστεί ναοί αφιερωμένοι στην Αθηνά και τον Ποσειδώνα καθώς και δημόσια κτήρια όπως θέατρο και γυμναστήρια. Στο μέρος αυτό έζησαν ο Σχέδιος και ο Επίστροφος, αρχηγοί των φωκικών πλοίων στην εκστρατεία της Τροίας, ο μυθικός ήρωας Αντικυρεύς, και ο Ολυμπιονίκης Ξενόδαμος, ο οποίος κέρδισε στο παγκράτιον το 65 μ.Χ. Την ευρωστία και ανάπτυξη της πόλης μαρτυρούν τα αρχαιολογικά ευρήματα που ήρθαν τελευταία στο φως της δημοσιότητας, όπως τα νεκροταφεία και οι τάφοι, τα δημόσια κτήρια και οι ναοί, οι οικίες. Την άνθιση της πόλης επιβεβαιώνει και ο Παυσανίας (Φωκικά 10,36,5 – 37,1), ο αρχαίος περιηγητής που την επισκέφτηκε. Ιδιαίτερη ανάπτυξη παρουσιάζει στους πρωτοβυζαντινούς χρόνους οπότε ήταν και έδρα επισκόπου.
Στους αιώνες που ακολούθησαν, η πόλη σιγά σιγά παρακµάζει και τελικά εγκαταλείπεται, όταν οι κάτοικοι αφήνουν τα παράλια και οχυρώνονται στα γύρω υψώµατα. Στον κόλπο δεν υπάρχει πια οργανωµένος οικισµός, εξακολουθεί όµως να χρησιµοποιείται για τη µεταφορά εµπορευµάτων επειδή είναι απάνεµος και ασφαλής. Για μεγάλο χρονικό διάστημα ήταν ο μόνος τρόπος ανεφοδιασμού της ενδοχώρας.
Τα ερείπια των επιβλητικών δημόσιων κτηρίων που κοσµούσαν την αρχαία και παλαιοχριστιανική πόλη, εξακολούθησαν για πολλούς αιώνες να είναι ορατά, στοιχείο που έκανε εµπόρους και περιηγητές να αναφέρουν την περιοχή ως ”Άσπρα Σπίτια” ή ”Άσπρο Σπίτι”. Η οριστική ταύτιση µε την αρχαία πόλη έγινε από µια επιγραφή που βρήκε µέσα στα χωράφια ο περιηγητής Leake το 1806.
Ανασκαφές διενεργούνται στη θέση Παλάτια Αντίκυρας από την Ι΄ Εφορεία Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων από τη δεκαετία του 1970 και μετά. Από τη δεκαετία του 1980 ανασκαφές της Εφορείας πραγματοποιήθηκαν και στο νοτιοδυτικό νεκροταφείο του Αγίου Ισιδώρου. Την περίοδο 2000-2002 ανασκάφτηκε ένα μέρος από το βορειοδυτικό νεκροταφείο Αντίκυρας.
Κατά τη διάρκεια της τελευταίας εικοσαετίας µε τον συστηματικό έλεγχο της αρχαιολογικής υπηρεσίας και τις συνεχείς απαλλοτριώσεις οικοπέδων µε σηµαντικά αρχαία ευρήµατα έχει δηµιουργηθεί στη θέση ”Παλάτια” της Αντίκυρας ένας ευρύς αρχαιολογικός χώρος.

Οι ανασκαφές της Ι΄ Εφορείας Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων στον χώρο των Παλατιών (ή Πελατιών) Αντίκυρας, στα δυτικά της σημερινής λουτρόπολης στον Κορινθιακό, έχουν αποδώσει κυρίως πολλά οικιστικά, ταφικά και αμυντικά κτίσματα (τείχος αρχαίου λιμένος, αρχαίες οικίες στην περιοχή οικιών Μαυρομιχαλίδη, Παππά, Οικονόμου), νεκροταφείο ύστερης αρχαιότητας (οικ. Μαργαρίτη), συνολικής έκτασης 40 στρεμμάτων περίπου. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσίαζει και η ανασκαφή τελευταία ενός πρωτοελλαδικού οικισμού στην Αντίκυρα που έφερε στο φως κτήρια, ”οχυρώσεις”
και δάπεδα των Πρωτοελλαδικών ΙΙ και ΙΙΙ περιόδων, σε μια έκταση 40 x 25 μ., δίπλα
στην κοίτη του τοπικού χειμάρρου. Αξιοπρόσεκτη είναι και μια οικία, ”μέγαρο” της Πρωτοελλαδικής ΙΙ περιόδου που βρίσκεται στο κεντρικό πλάτωμα του οικισμού, απ’ όπου προέρχεται μια σειρά εργαλείων, μια λίθινη σφραγίδα και απανθρακωμένοι καρποί.
Οι ανασκαφές στο βορειοδυτικό νεκροταφείο Αντίκυρας (οικ. Σουλτανάκη / Ταμπίτσικα, περιοχή Ελαιώνα) συμπλήρωσαν τις γνώσεις μας για τις ταφές των αρχαϊκών χρόνων στην Αντίκυρα καθώς τα πρώτα στοιχεία έδωσαν οι ανασκαφές στο νεκροταφείο του Αγίου Ισιδώρου.
Η εικόνα της αρχαίας φωκικής πόλης συμπληρώνεται από τα ερείπια του ναού της Αθηνάς και του εξωτερικού τείχους που δέσποζαν στην κορυφή του λόφου του Σιρού και του ναού της Αρτέμιδος στην περιοχή ”Κεφαλής”. Στην παραλία υπήρχε ακόμη ναός αφιερωμένος στον Ποσειδώνα. Λίγο πιο πέρα υπήρχε το θέατρο και δύο γυμναστήρια. Κανένα από αυτά τα κτήρια δε σώθηκε. Αργότερα πάνω στα ερείπια τους κτίστηκε η πεντάκλιτη βασιλική της Αντίκυρας. H αρχαία κρήνη της πόλης τοποθετείται πιθανότατα στη θέση ”Άγιος Γεώργιος”, στα βόρεια του οικισμού.

Συντάκτης
Σ. Ραπτόπουλος, αρχαιολόγος

ΔΕΙΤΕ ΚΑΙ